Za Kraljevinu Jugoslavije Drugi svetski rat započeo je 6.aprila 1941.godine kada je fašistička Nemačka bombardovala Beograd. Kao saveznik, u komadanju Jugoslavije, učestvovala je i Mađaraska na čelu sa Miklošom Hortijem odanim saveznikom Hitlera. Hitlerova ratna ideja je bila napad na SSSR a da na ovom području se dodatno angažuje Mađarska. Zaposedanje teritorije Bačke od strane Mađarske fašističke vojske izvršeno je tokom aprila 1941.godine. U tim ratnim operacijama poginulo je oko 8500 Bačvana a najviše je stradalo civilno stanovištvo Srbobrana, Subotice, Sente Novog Sada.
Da bi održali svoju vlast i zaveli red mađarske okupacione snage sprovodile su strahovit teror nad nedužnim stanovništvom. Vrhunac tog terora bila je racija koja je sprovedena tokom hladnog januara 1942.godine.
Postavlja se pitanje :Šta je uzrok raciji?” Mnogi smatraju da je otpor rodoljuba i Komunističke partije glavni i jedini uzrok tom nemilom događaju. Sigurno je da ima u tome istine, ali uzrok raciji je mnogo dublji ne go što se misli.
Uzrok raciji treba tražiti u XIX veku u vreme kada mađarsko plemstvo vodi borbu protiv Habsburškog apsulutizma. Mađari su od Beča tražili uvođenje građanskog ustava za Mađare I druge zemlje monarhije. Takav ustav bi ukino feudalizam I garantova bi lične građanske slobode. U Habsburškoj monarhiji jedino su Srbi imali velike privilegije. To je I razumljivo jer su uvek bili u prvoj borbenoj liniji u Austrijsko-Turskim ratovima u kojima su se isticali herojstvom. Kada je započela borba ugarskog plemstva za svoja prava, Srbi iz Južne Ugarske( današnja Vojvodina) su od Mađara tražili da ih priznaju kao naciju. Taj stav je izneo mladi srpski vožd Đorđe Stratimirović. To nije naišlo na odobrenje Ugarskih političara, a pogotovo Lajoša Košuta koji je tada izjavio: “Ni u kom slučaju nisam spreman da u Mađarskoj priznam više od jedne nacije.” I dodao “ Neka onda između nas odluči mač” Srbi nisu imali kud. Od Turaka su bežali, Rusiji nije odgovaralo da dođe do raspada Habsburške monarhije, a bečki dvor nije prihvatio odluke Majske skupštine održane u Sremskim Karlovcima 1848.godine. Na žalost tada su su obe strane latile mača.Srpsko-mađarski rat trajao je 1848-49.godine. Ni jednoj strani nije doneo boljitak, sem mnogo ljudskih žrtava, porušene kuće, crkve I “pogodno” tlo za buduće netrpeljivosti.
Nakon krvavog rata strasti su se donekle primirile, ali za kratko. Neodmerne izjave vodećih političara tog doba najavile su daleko veće zlo, zlo zvano Prvi svetski rat. Kraljevina Srbija je bila na strani pobednica rata, a Mađarska kao sastavni deo Austro-Ugarske države poražena sila. Versajski mirovni sporazum diktirale su SAD, Velika Britanija, Francuska Italija I Japan. Mađarskoj delegaciji predate je ultimativni mirovni sporazum koji je morala da prihvati. Ugovor je potpisan u versajskom dvorcu Trijanonu. Po tom ugovoru Mađarskoj je zabranjeno sprovođenje opšte vojne obaveze, držanje avijacije I mornarice. Uloga kopnene vojske svedena je na pograničnu službu.Najnepovoljnija tačka mirovnog ugovora se odnosila na smanjenje teritorije države za 40 posto.Austrije je dobila najveći deo teritorije Mađarske, dok je novoformirana država Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca najmanji deo. Tako nepovoljan ugovor izaziva veliko nezadovoljstvo u Mađarskoj. Pored toga Mađarsku je zahvatila boljševička revolucija 1920.godine. U takvoj političkoj atmosveri na scenu stupa admiral Mikloš Horti. Režima Mikloša Hortija doneo je najveću sramotu u istoriji Mađarske koje je prouzrokovano nezadovoljstvom trijanonskim sporazumom I strahom od slovenskih naroda.
Po popisu iz 1920.godine mađarskim jezikom kao maternjim govorilo je 89 posto stanovnika. U vreme Hortijevog režima taj procenat je još više povećan jer je nametnuta spontana asimilacija nemađarskog stanovništva.
Jačanjem Hitlera, Mađarska sve više pada u njegov čvrst zagralj, sa ciljem da ostvari svoj san” velika Mađarska”. Hitler svog saveznika nagrađuje sa trećinom Slovačke teritorije I Rutenskom teritorijom otetom od Čehoslovačke. Polako ali sugurno Mađarsaka je sve bliža Trojnom paktu u koji stupa formalno 20.novembra 1940.godine. Sada kad je postal deo fašističkog korpusa Mađarska je morala da ispunjava želje fifera. Prva je bila pomoć Nemačkoj u komadanju Jugoslavije što je ona sa velikim zadovoljstvom učinila.
Rat na jugoslovensko-mađarskoj granici trajao je do 10.aprila kada je otpor vojske Kraljevine Jugoslavije prestao I mađarskoj vojsci put je bio otvoren. Grad za gradom je padao da bi u nedelju 13.aprila( rimo-katolički uskrs) pao I Bečej. Na ovaj način Mađarska je znatno uvećala svoju teritoriju a i dobila je skoro milion više stanovnika. Jedan od ciljeva fašističke vlasti na novoosvojenoj teritoriji da povrati strukturu stanovništva iz 1918.godine. Da bi sproveli ovaj zadatak fašisti su se pridržavali Hitlerovog stava da se narodi ne mogu germanizovati( u ovom slučaju mađarizovati) već to mora da se uradi sa teritorijom. Tada su počeli sa proterivanjem Srba, Jevreja sa njihovih ognjišta. Veliko zverstvo je okarakterisalo proterivanje nedužnog naroda.Pod mađarsku upravu stavljena je teritorije Bačke kao povraćena zemlja, a Srbima koji su ostali u svojim kuća trebalo je dati sva građanska prava. Formalno su imali sva prava. . Mađarska se obavezala da će vojno I materijalno pomagati svog saveznika. U tu svrhu okupatorska vlast je zabranila promet svih namernica a žito su vredni domaćini morali predate njima. Narod je bio veoma nezadovoljan. To je još više dala zamaha rodoljubima predvođenim KPJ da krenu u organizovan otpor fašiustičkom okupatoru. Sabotaže koje su bile sprovedene od strane građana bile su stihijske I neorganizovane. Prva organizovana diverzija izvedena je 19.jula kada su bečejski skojevci zapali žito. Od tada okupator je sve više strepeo od organizovanog otpora, jer je posledice otpora imao pred svojim očima. Zbog toga je bio prinuđen da pojača odmazde koje su najavile raciju u Bačkoj.
Postupci koje je sprovodili mađarski fašisti na teritorije Bačke pa I Bečeja bliži je pojmu genocida a ne raciji. Fašisti su po dolasku na ove prostore sprovodile, prisilno iseljavanje Srba, Jevreja, Roma; masakre nad nedužnim ljudima, odovodili ljude I decu u logore smrti, pljačkali imovinu koju su mnogi decenijama stvarali. Ove mere su još više pojačane nakon pruženog otpora. U raciji su stradali Srbi, Jevreji, Romi, Rusini, Slovaci,pravoslavci, katolici, odnosno, svi oni koji nisu mislili kao fašistički okupator.
Racija je sprovedena u Čurugu, Žablju, Mošorinu, Temerinu, Gardinovcima, Šajkšu, Srbobranu,Titelu, Novom Sadu da bi se završila 27.januara 1942.godine u Bečeju. Najsurovija racija je bila u Novom Sadu gde je pogubljeno 1300 nedužnih ljudi. Kada se mislilo da je fašistička vlast okončalu svoj krvav pir na red je došao Bečej. Građani Bečeja su pre okupacije živeli mirno I složno. Može se reći da nije bilo netrpeljivosti na nacionalnoj I verskoj osnovi. Takav život je nastavljen I dolaskom okupatora Ovome treba zahvaliti činjenici da je bečejska organizacija SKOJ-a brojalo velik broj Mađara. Vrlo brzo u narodnooslobodilačku borbu uključili su se mnogi Mađari poput Verone Nađ, Marija Holo, Ištvan Leneđel, Katalin I Tereza Zedi I mnogi drugi. Grad je bio prepun članova I simpatizera SKOJ-a.
Uvidevši da nakon sprovedenih racija u šajakaškim mestima nisu uspeli da zaraze mržnjom bečejske Mađare krenuli su na nedužno civilno stanovništvo. U raciji su stradali Srbi I Jevreji, dok je držanje velikog broja Mađara bio za svaku pohvalu. Zbog toga okupator je želeo da zada konačan udarac otporu I da još više zavadi Mađare I Srbe.
Racija je počela 10. januara. Tog dana okupator je uhvatio nekolikih uglednih Srba, koji su bili optuženi za pružanje otpora I na svirep način su pogubljeni od 16-18.januara. Vojni suda je 20.januara osudio na smrt desetoricu bečejaca: Marka Garića, Milorada Rusa, Rečo Janoša, Išrtvana Nađ, Milorada Živkov-Popov, Marka Ostojića, Slavka Simin,Severa Stevanovića, Crveni Jovana, Svetislava Čalenić I Milana Čiplić. Okupator nije porodicama saopštio da su oni unapred osuđeni na smrt.Streljanje rodoljuba bila je najava još većeg pokalja od strane okupatora. Mnogi nisu znali za ovaj događaj, a kada im je skrenuta pažnja da će se neko zlo dogoditi nisu verovali. Tako je sekretarica opštinskog beležnika, Eržebet Valaj, rekla Ivanki Glavaški da se sprema “neko čišćenje” građana.
Pukovnika Deak Laslo stiže u Bečej 25.januara. Istog dana održan je sastanak u Opštinskoj zgradi . Na toj sednici do detalja je razrađen plan racije u Bečeju. Formiran je Odobor za raciju koji su činili: Đula Berec, opštinski beležnik, dr Hodi Ištvan, starešina Sreskog suda, Đire Karolj, sreski načelnik, Karačonji Imre predsednik opštine, Hodik David potpredsednik opštine, Baranj Lajoš, opštinski činovnik, Bogar Janoš opštinski poreski beležnik, Kiš Vince, vojni referent, Viranji Reže, opštinski činovnik, Nemet Janoš, opštinski činovnik, Jenek vilmoš, opštinski činovnik, Brankovič Đula, trgovac, Farago Jožef, opštinski zakletnik. Kišutcai Antal, opštinski zakletnik, Nađ Maćaš, ratar, vitez Tisavelđi Sonomar Laslo, Terek Marton, knjižar I Šifliš Imre advokat.
U akciji su učestvovali fašistika vojska, Odobr za raciju I žandarmerijski islednici koji su u hotelu”Milo” vodili istragu nad članovima narodnooslobodilačkog pokreta. Građani koji su bili privedeni I legitimisani upućivani su u hotel”Central” , gde su vršene pripreme za masovni pokolj Srba I Jevreja. Masakr je započeo 26.januara da bi vrhunac dostigao 27.januara.
Tih dana bila je velika hladnoća. Temperatura se spuštalo I do minus 25 stepeni. Nedužni građani Bečeja su skidani do gole kože i tako gole utovarali u kamione I prebacivali do prevodenice, gde su ih ubijali I u zamrznutu Tisu bacali. Zdenka Nastić se otrgla iz kandži ubica I pokušala je da prepliva ledenu reku I spas nađe na drugoj obali, ali sustigao ju je fašistički metak. Pokolj je završen 28.janura u ranu zoru U pokolju je stradalo preko 200 bečejaca. . Ovakvu tragediju Bečej nije do tada nikada imao. Nakon toga zločinci su napravili proslavu u hotelu.
Mržnja koja je nastajala tokom više decenija izrodila je nezapamćen pokolj I može se slobodno reći genocid. Zato je na današnjim generacijama da se uvek podsete, 27.januara, dana kada je izvršen nezapamćen zločin I da svoje postupke usmere na veće poštovanje svih ljudi bez obzira na njihovu nacionalnu ili versku pipadnost. Na taj način će se ovakve I slične nesreće neće događati.
Dragiša Slavić
“Bečejski mozaik“ broj 539 , 28.januar 2011.godine ( strana 12)
