Počeci obrazovanja u Starom Bečeju sežu daleko u prošlost, od samog konstituisanja naselja u okviru Vojne granice (Šanac Bečej). Prvi put se Srpska narodna osnovna škola pominje 1703. godine. Da se o školstvu ozbiljno razmišljalo, a i da su neke škole već postojale, vidi se iz podataka kod premeravanja sesija u Potisko -Pomoriškoj granici 1702. i 1703. godine (određeno potrebno zemljište za škole i učitelje). Rimokatolička osnovna škola u ovom mestu otvorena je posle naseljavanja Mađara 1765. godine. Te godine su roditelji zatražili od kantora rimokatoličke crkvene opštine da im poučava decu. Kantor je za svoj rad u školi dobijao 35 forinti godišnje, zatim po jednu mericu žita i pet snopova trske po detetu.
U Bačkom Petrovom Selu pominje se Srpska narodna škola, iste 1703. godine. Prvi učitelji su bili pop Petar i pop Boško, a jedno vreme je učiteljsku dužnost vršio opštinski beležnik. Rimokatolička narodna osnovna škola u ovom mestu otvorena je 1773. godine, a prvi učitelj bio je Janoš Kondorai.
U Bačkom Gradištu je 1703. godine otvorena Srpska narodna osnovna škola, a rimokatolička u istom mestu 1806. godine. Treba reći da je tokom XVIII veka, i na istoku i na zapadu, nosilac kulture bila crkva. Nastava je bila verska, ne samo po duhu, nego je skoro u celini bila takva, pošto su predavani isključivo, bogoslovski predmeti.
U periodu nastajanja prvih škola u Bečeju država se još ne meša u njihovo organizovanje. Za njihov rad nije postojala ni školska uredba o organizovanju, ni dobro smišljen nastavni plan i program, nije bilo ni najpotrebnijih školskih udžbenika, ni stručnih nastavnika, ni stručnog nadzornog osoblja, pa ni podesnih školskih zgrada. Mnoge od ovih prvih škola nisu imale trajni karakter. To znači, kada je bilo učitelja škola je radila, a kada je učitelj umro ili otišao na drugo mesto, škola je prestajala sa radom. Pored toga mnoge škole nisu imale posebne školske zgrade i učionice, već se nastava izvodila u učiteljevom stanu ili parohijskom domu.
Država tada o školama nije vodila računa. Zato su sve te škole, kako srpske pravoslavne, tako i rimokatoličke – nemačke i mađarske, imale crkveni karakter. Sve su one bile kao neka vrsta početnih bogoslovskih škola, čiji je glavni cilj bio da spremaju dobre hrišćane. U svim tim školama učenici i učitelji morali su svakog dana da idu u crkvu, i to po nekoliko puta.
Narodne osnovne škole iz ovog perioda imale su drugačiji sistem napredovanja učenika u učenju od današnjeg. Nije tada bilo I, II, III i IV razreda kao danas, već su učenici grupisani po onome šta su u školi učili. Postojala je grupa koja je učila slova, grupa koja je učila da čita itd.
Učitelj je bio duša života i rada škole. Od njegove sposobnosti i ljubavi prema pozivu, zavisio je uspeh škole. Zato se još od davnina nastojalo da se, što je više moguće, poboljša učiteljska sprema. Znalo se da će učitelj ukoliko bude imao više znanja, moći više da pruži i svojim učenicima.
U ovom periodu učitelje su svuda izdržavale crkvene opštine, i to u gotovom novcu i namirnicama. Plata učitelja zavisila je od veličine mesta u kojem je radio, a ona je otprilike iznosila 30 forinti u gotovom, a u naturi 20 merova žita, 10 funti soli, pet funti sveća, svinjče i čizme.
Pored čisto muških, postojale su i mešovite škole. U njima su ženska deca morala biti odvojena od muške i sedeti u posebnim klupama. Gde god je bilo moguće, a naročito u varošima i slobodnim kraljevskim gradovima, imale su se otvarati posebne ženske škole u kojima se moralo učiti sve ono što se uči i u muškim, a pored toga još i ženski ručni rad, šivenje, pletenje i pouke o domaćinstvu.
Radi održavanja discipline u školi mogla se upotrebiti i telesna kazna, ali je ona morala biti odmerena i upotrebljena prema prestupu. Telesna kazna se mogla upotrebiti ako nije pomogla opomena, savet i pretnja, i to u slučajevima krađe, laži i zloupotrebe imena božjeg. Nisu se smeli kažnjavati telesnom kaznom slabo pamćenje, tupost, jer su to takvi nedostaci za koje nisu bila kriva deca.
Posle 1777. godine vršena je intenzivnija obuka učitelja, budući da su prema postojećim propisima mogli biti namešteni samo kvalifikovani učitelji, odnosno samo oni koji su završili normalni tečaj. Ovim merama izjednačena je stručna sprema učitelja kod svih naroda Habzburške monarhije.
Prema odredbama školskog ustava, učiteljima su pored kvalifikacije određena prava i obaveze. Obezbeđeno je da opštine ne mogu angažovati nekvalifikovane ljude za učitelje, da ne mogu otpuštati učitelje bez saglasnosti školskog nadzornika i da učitelj ne može napuštati dužnost u bilo koje doba školske godine.
Ugovor o ispunjavanju ovih uslova između nadzornika i opštine Stari Bečej potpisan je 1785. godine. U stvari, ovde je reč o dva ugovora, od kojih je jedan o izdržavanju učitelja nemačkog i latinskog jezika, a drugi o obezbeđenju prostorija za tu nastavu.Učitelji svih osnovnih škola mogli su se baviti i drugim časnim poslovima, ali im se izričito zabranjuje da budu gostioničari, da sviraju po svadbama i slično. Ove zabrane se navode, jer nisu bili nepoznati slučajevi da su seljaci nudili učitelju da im, recimo, preko leta, za vreme raspusta, bude govedar.
Rad škole kontrolisali su školski nadzornici. Kakva je u njima bila situacija, u ovo vreme, najbolje govori žalba Avrama Mrazovića, nadzornika, upućena višim školskim vlastima 1787. godine na konjičkog kapetana Štala, koji je iz dvorazredne škole u Starom Bečeju izbacio klupe i ostali nameštaj pa od školske zgrade napravio bolnicu. Nadzornici su imali problema i sa sveštenicima, kako katoličkim tako i pravoslavnim, koji su praktično kontrolisali rad učitelja, ali su se u isto vreme suprotstavljali svim reformskim zahtevima viših školskih vlasti.
Podatke o prvim kvalifikovanim učiteljima u Bečeju imamo za Ištvana Ujfalušia iz 1783. godine. Dvadeset godina kasnije, 1803, u mađarskoj osnovnoj školi već postoje dva učitelja sa platom od 200 forinti godišnje. U Srpskoj osnovnoj školi prve podatke za kvalifikovane učitelje imamo iz 1798. godine za Jovana Živanovića i Joakima Vujića. Danas u Bečeju postoje četiri osnovne, tri srednje škole i škola za decu sa posebnim potrebama. Pa ipak, pošto sam se u ovom tekstu bavio počecima školstva u našem gradu, pomenuću samo škole koje su podignute tokom XIX veka. To su: Srpska pravoslavna narodna škola izgrađena 1861. godine (današnja Tehnička škola), Manastirska škola ili Zarda (današnja OŠ "Zdravko Gložanski") izgrađena 1870. godine i Jevrejska osnovna škola sazidana 1886. godine.
kustos istoričar Gradskog muzeja Bečej,
Nemanja Karapandžić
