Prevodnica kod Bečeja, popularni „Šlajz“ je spomenik tehničke kulture i predstavlja deo sistema Velikog Bačkog kanala (prvobitno se zvao kanal „Franc Jozef”, a nakon Prvog svetskog rata i kanal „ kralj Petar I”). Kanal je kopan u periodu 1793–1802. godine, a idejni tvorac ovog projekta bio je ugarski plemić i inženjer Jožef Kiš. Posle izgradnje je bio prvi plovni put u Evropi, koji je istovremeno služio i za melioraciju.
Prvobitno je bilo planirano da ovaj plovni put ide od Monoštora (kasnije od Bezdana) do Bačkog Gradišta gde je izgrađena prevodnica. To je funkcionisalo sve dok 1859. i 1863. godine nije regulisan tok reke Tise kod Bečeja. Pošto iz tehničkih razloga nije bilo izvodljivo produžiti kanal do novog toka reke, odlučeno je da uliv kod Bačkog Gradišta bude premešten u Bečej.
Taj zadatak je poveren generalu Ištvanu Tiru, koji je za ovaj projekat angažovao mladog inženjera Alberta Hajnca. Kasnije će ovaj briljantni vizionar postati i tehnički direktor kanala. Šlajz kod Bečeja je građen u periodu od 1895. do 1899. godine i predstavlja pravo tehnološko čudo svoga vremena. Sastojao se od tri kapije postavljene jedna za drugom, od kojih su do danas dve sačuvane. Kapije su građene od čvrstog materijala (mešavina opeke i materijala sličnog betonu) na kojima su postavljene rešetkaste čelične konstrukcije. Širina šlajza je 16 metara, dužina 70 metara i predstavlja najveći ustav na kanalu (od ukupno 14).
U početku su kapije šlajza pokretane ručno, da bi potom u neposrednoj blizini prevodnice bila izgrađena i turbina sa električnom centralom za jednosmernu struju. To je bila prva takva građevina u Evropi i mnogi inženjeri iz Evrope su dolazili da je proučavaju. Postoji čak podatak da je i Japan poslao jednog svog stručnjaku u Bečej, da izučava ovu impozantnu građevinu. Nakon smrti Ištvana Tira 1908. godine, šlajz će poneti njegovo ime i vršiće svoju namenu sve do 1975. godine, kada je proglašen za spomenik kulture od izuzetnog značaja.
I pored svih ovih podataka sa kojima raspolažemo, kod Bečejaca, pa i šire, se održalo predanje o tome da je projekat šlajza potekao iz radionice čuvenog Aleksandra Gistava Ajfela, pa čak i da ga je sam Ajfel projektovao. Takođe, mnogi ljudi pričaju da je i zgrada na centralnom gradskom trgu, današnja "Hypo banka", "Ajfelova kuća" i da je sam Ajfel tu živeo jedan period. Istina je, naime, da je ovo velelepno zdanje pripadalo porodici Apfel i da je podignuta u periodu između 1917 - 1922. godine. Pre nje se tu nalazila prizemna kuća, koja je bila u vlasništvu porodice Doroslovački. Verovatno je sličnost u prezimenima dovelo do zablude, prvo lokalno stanovništvo, a potom i druge.
Pošto ne postoje istorijske činjenice koje bi mogle da potkrepe gore navedene tvrdnje, ovo verovanje ostaje samo lokalni mit i eventualno želja da se Bečej stavi na svetsku mapu.
kustos istoričar Gradskog muzeja Bečej
Nemanja Karapandžić
