Ilustracija: Webinfo / ChatGPT
U selima Bačko Petrovo Selo, Bačko Gradište, Mileševo i Radičević u opštini Bečej, kao i Kumane, Novo Miloševo i Bočar u opštini Novi Bečej, klima se ne posmatra samo kroz grafikone. Ona se gleda svakog jutra – prvo kroz prozor, pa prema nebu.
Ako je nebo belo i teško, ako vetar suši zemlju već u maju, sezona počinje sa strepnjom.
Poljoprivreda je ovde osnova egzistencije. Kada ona postane neizvesna, neizvesna postaje i budućnost sela. I ne samo ekonomija — već ritam svakodnevnog života, porodična dinamika, radna snaga, zdravlje i odluka da li će deca ostati na imanju ili otići.
Suša više nije izuzetak — postala je obrazac
Prema podacima Republičkog hidrometeorološkog zavoda, dostupnim na https://www.hidmet.gov.rs, poslednja decenija svrstava se među najtoplije od početka instrumentalnih merenja u Srbiji. Analize pokazuju da je učestalost sušnih godina u periodu 2011–2020. značajno veća u odnosu na referentni period 1961–1990.
Broj dana sa temperaturama iznad 35°C raste. Broj tropskih noći raste. Padavine su neravnomerno raspoređene — duži sušni periodi, pa zatim kratkotrajne, intenzivne kiše koje ne nadoknađuju vlagu u zemljištu.
To znači da se ono što je nekada bila “loša godina” sada pojavljuje češće.
U sušnim sezonama, poput 2012. i 2022. godine, u pojedinim delovima Vojvodine zabeležen je pad prinosa kukuruza i do 30–50% u odnosu na višegodišnji prosek. Kukuruz je osnov stočne hrane. Kada padne kukuruz — pada sigurnost.
To je lanac koji je u Bačkoj jasan:
suša → manji prinos → skuplja stočna hrana → skuplja proizvodnja mleka → finansijski pritisak na gazdinstvo.
Ali u toj jednačini postoji još jedna komponenta koja se često prećutkuje — rad u domaćinstvu.
U naučnom radu „Vulnerability of agriculture to climate change in Serbia“ navodi se da poljoprivrednici u Srbiji kao najvažnije posledice klimatskih promena prepoznaju sušu i ekstremno visoke temperature, koje direktno utiču na prinose i stabilnost prihoda. Studija pokazuje da proizvođači sami povezuju klimatske oscilacije sa ekonomskom nesigurnošću gazdinstava, jer su promene u padavinama i produženi toplotni talasi postali učestaliji deo proizvodnog ciklusa.
U analizama Ujedinjenih nacija i FAO za Srbiju klimatske promene se navode kao ozbiljan faktor rizika za poljoprivredu, posebno kroz učestale suše i ekstremne temperature koje ugrožavaju sigurnost hrane i stabilnost ruralnih zajednica. U tim dokumentima naglašava se da je prilagođavanje klimatskim promenama ključno za opstanak malih i srednjih gazdinstava u regionima poput Vojvodine.
Navodnjavanje: brojka koja zvuči veliko, ali nije
Prema Republičkom zavodu za statistiku, tokom 2025. godine u Srbiji je navodnjavano 47.543 hektara poljoprivrednog zemljišta.
Srbija raspolaže sa približno 3,2 do 3,4 miliona hektara korišćenog poljoprivrednog zemljišta, prema podacima Popisa poljoprivrede 2023. godine.
Kada se te dve brojke stave u odnos, dobija se jasan procenat: Navodnjava se približno 1,4% ukupnog zemljišta.
To znači da je više od 98% poljoprivrednih površina i dalje direktno zavisno od padavina.
Važno je razjasniti: ta površina ne znači da se navodnjavaju čitave opštine ili regioni. Reč je o parcelama koje imaju tehničku mogućnost — sistemi kap po kap, zalivni topovi, pumpe, bunari ili priključci na kanalsku mrežu.
U praksi, to znači da jedno gazdinstvo može navodnjavati deo pod povrćem ili kukuruzom, ali ne i kompletnu površinu.
Drugim rečima - Navodnjavanje postoji. Ali ne u obimu koji bi neutralisao klimatski rizik.
Kanal Dunav–Tisa–Dunav: infrastruktura koja nije postala rešenje
Pre više od šest decenija započeta je izgradnja sistema kanala Dunav–Tisa–Dunav (DTD), jednog od najvećih hidrotehničkih poduhvata u regionu. Sistem je dug oko 960 kilometara i formalno je projektovan kao višefunkcionalna mreža za odvodnjavanje, plovidbu, zaštitu od poplava i navodnjavanje.
U pojedinim analizama navodi se da bi DTD mogao potencijalno da obuhvati stotine hiljada hektara navodnjavanja u Vojvodini.
Međutim, u praksi, DTD nikada nije zaživeo kao operativan sistem masovnog navodnjavanja ratarskih površina.
Na terenu, proizvođači ističu da se kanal uglavnom koristi za regulaciju voda i odvodnjavanje, dok sistemsko navodnjavanje zahteva dodatne pumpe, infrastrukturu i koordinaciju koja u punom kapacitetu nije uspostavljena.
Infrastruktura postoji. Ali njeni navodnjavni potencijali ostali su uglavnom neiskorišćeni.
Zato je i danas većina proizvodnje u Bačkoj i Banatu zavisna od kiše, uprkos postojanju jednog od najvećih kanalskih sistema u Evropi.
Žene, muža i plastenici: klimatski rizik pod najlonom i u štali
U stočarskim domaćinstvima u Kumanima, Bačkom Petrovom Selu ili Novom Miloševu, dan počinje pre svitanja.
Muža krava obavlja se dva puta dnevno, često u 5 ujutru i ponovo predveče.
Tokom leta, to znači rad u objektima gde temperatura prelazi 30 stepeni, bez klimatizacije, uz vlagu i amonijak. Kada suše smanje kvalitet silaže i kukuruza, opada i mlečnost. Kada opadne mlečnost, prihodi se smanjuju.
Žene u tim domaćinstvima često nisu samo “pomoć”. One vode brigu o teladi, pripremaju hranu, čiste objekte, vode evidenciju, organizuju prodaju na pijaci, ali i rade u plastenicima.
Plastenici su na prvi pogled sigurniji oblik proizvodnje. Omogućavaju raniju setvu, zaštitu od vetra i mraza. Ali pod najlonom, leti temperature mogu biti 5 do 10 stepeni više nego napolju. Ako je spolja 35°C, unutra može biti i 45°C.
Rad u takvim uslovima podrazumeva: višesatno vezivanje biljaka, zalivanje i kontrolu vlage, berbu paprike, paradajza, krastavca, pakovanje i sortiranje.
Klimatski stres u plasteniku je fizički intenzivan i dugotrajan. A plastenik bez vode — ne funkcioniše. Ako se voda crpi iz bunara, sušne godine znače niži nivo podzemnih voda. Ako se koristi kanalska mreža, dostupnost zavisi od režima upravljanja vodama.
Zato žene u plastenicima gledaju u nebo isto kao ratari na njivi. Jer ako nema vode, nema ni prinosa.
Protesti: ekonomija, ali i klima
Protesti poljoprivrednika, koji i dalje traju, a koji su počeli 11. februara 2026. godine i koje redakcija portala Webinfo prati na terenu, formalno su pokrenuti zbog otkupne cene mleka i troškova proizvodnje. Ali razgovori na terenu pokazuju dublju strukturu problema.
Dragan Varadinac iz Kumana istakao je da problem ne pogađa samo stočare, već i ratare, povrtare i voćare jer su svi sektori međusobno povezani.
To povezivanje nije političko, već proizvodno. Ako su tri uzastopne godine imale toplotne talase u fazi oplodnje kukuruza, posledice se osećaju naredne zime u štali.
Jedan proizvođač iz Bačkog Gradišta naveo je da je najveći problem neizvesnost — nemogućnost planiranja troškova i prinosa kada vremenski uslovi više nisu stabilni.
U Miloševu, stočari ukazuju da cena hrane oscilira mnogo brže nego što se prilagođava otkupna cena mleka.
Klimatska nestabilnost pojačava ekonomski pritisak. I zato protesti, iako pokrenuti cenom, imaju i klimatsku pozadinu.
Ko ima kapacitet da investira?
Prema Popisu poljoprivrede 2023, gotovo 99% gazdinstava u Srbiji su porodična gazdinstva.
To znači da većina proizvođača nema veliki finansijski prostor za investicije u sisteme navodnjavanja, rashladne sisteme u štalama, senila ili automatizovane sisteme za mužu. Otpornost na klimatski rizik nije ravnomerno raspoređena. Veća gazdinstva imaju više opcija. Manja gazdinstva imaju više rizika.
I zato su ključna pitanja za Bečej i Novi Bečej sledeća:
Koliko domaćinstava u Bačkom Petrovom Selu, Kumanima ili Bočaru ima funkcionalan sistem za navodnjavanje?
Koliko stočarskih gazdinstava ima rashladne sisteme u objektima?
Da li postoji lokalna strategija prilagođavanja klimatskim promenama?
Šta će biti predmet daljeg istraživanja
U nastavku rada biće neophodno:
– pribaviti podatke o raspodeli subvencija za sisteme navodnjavanja po veličini gazdinstava;
– analizirati budžete opština Bečej i Novi Bečej u delu koji se odnosi na adaptaciju;
– proveriti koliko su lokalni sistemi za odvodnjavanje i navodnjavanje funkcionalni;
– analizirati podatke o temperaturama i padavinama za poslednjih pet godina na teritoriji srednjeg Banata i Bačke.
Jer kada se zna da se navodnjava tek oko 1,4% ukupnog zemljišta, jasno je da je većina proizvođača izložena istom riziku — gledanju u nebo.
Sezona više nije samo agronomsko pitanje
U Bečeju i Novom Bečeju klimatske promene nisu teorija.
One su jutarnja muža u vrućoj štali.
One su plastenik u kome vazduh stoji.
One su kukuruz koji ne formira klip.
One su račun za stočnu hranu koji raste brže od otkupne cene.
Otpornost postoji — ali nije ravnomerno raspoređena. I dok se statistika meri procentima, na terenu se meri znojem. Jer ovde se sezona ne planira samo kalendarom.
Planira se pogledom u nebo.
